Santurtziko Itsasalde Pilota taldea

Santurtziko Itsasalde pilota taldea 2008. urtean sortu zen, herrian ez zegoelako kirol hau irakasten zuen eskolarik. Apirilaren 24an, San Jorgeko jaietan, Santurtziko Itsasalde Pilota Kirol Taldea izen ofizialarekin haren inaugirazioa egin zen. Bi egun geroago Larreako frontoian bi partidu jokatu ziren, sorrera ospatzearren.

San Pedroko jaietan, Kabiezesen (gaur egun frontoi hura desagertu egin da), pilota jaialdia eraman zen aurrera, eskola mailan, senior eta beterano kategoriekin. Urte bereko Carmeneko jaietan Itsasaldeko lehenengo eskupilota bikotekako txapelketa gauzatu zen, kadete eta senior kategoriatan. (Iker, 2010ko urriak 31, historia del club)

Santurtziko Itsasalde pilota taldeak herriko gazteei kirol modalitate hau Larrea frontoian irakastea du helburu. Horretaz gain, Enkarterriko torneoan, Bizkaiko txapelketan, Udaberri, Eskolar “B”… txapelketetan herria ordekatuz parte hartzeko aukera ematen du, baita beste jaialdietan kirola praktikatzeko ere, hala nola, gabonetan, Carmenejo jaietan, Mamarigako jaietan, etab.

Itsaslur Gimnasiako taldea

Santurtzi herriko gimnasia erritmikako Itsaslur kirol taldeak 16 denboraldi darama gimnastikako kirol modalitatearen hezkuntzan.

Heziketa eta aisialdiko esparru ideologikoa du helburu, non baloreetan oinarritutako irakaskuntza prozesua bultzatzen duen, hala nola, konstantzia, lana eta laguntasuna sustatzen duen formakuntza.

Gimnasia erritmikako eskolak lau urteko eta nagusiagoak diren gazteei aukera ematen die kirol modalitate honetan sartzeko, probatzeko eta harremana hartzeko.

Eskolaren helburua oinarrizko gaitasun motorrak garatzea da. Horretarako, hastapen eta hobekuntza taldeak bereizten dira. Gainera, azkeneko talde horren barruan beste zenbait bereizketa egiten dira, adinaren, kategoriaren (infantil, cadete...) eta mailaren arabera (A eta B).

Ikasleek euren muntaia eta erakustaldia prestatzerako orduan taldeka zein indibidualki gauzatu ahal izango dute edota bi modutara, bi dantza aurkeztuz.

Haurrek, adiskidetasunaren bitartez euren berezko gaitasunak garatzen dituzte. Malgutasuna, liraintasuna eta ikusgarritasuna hasiera-hasieratik landu egiten dute eta, horrekin batera, oreka, bira eta jauzi ariketak egiten dituzte. Horretaz gain, gimnasia erritmikoan dauden bost aparailuekin (pilota, uztaila, mazak, xingola eta soka) aritzan dira, trebetasun maila hobetuz. Ariketa oso ezberdinak eta osagarriak gauzatzen dituzte, hori guztia ikuskizunari zuzenduta.

Modu horretan, eskolarekin batera hazi eta hezi diren gazteak aurrera egiteko eta lehiaketan parte hartzeko aukera izango dute, bai probintzia.mailan bai autonomikoki.

Itsaslur kirol eskolak talde lana bultzatu egiten du, baita lankidetasuna, diziplina eta erantzukizuna ere. Morala eta etika oso kontuan izanda beti, ohiko bizitzan garrantzi handia izango duten zenbait balore erakusten ditu, kirola eta osasuna bultzatzearekinbatera. (C.D. Gimnasia Ritmica Itsaslur, d.g.)

Bihotz Gaztea Kultur Elkartea

Bihotz Gaztea Santurtziko Kultura Elkarterik antzinetarikoa da. 1967ko azaroaren 18an sortu zen. Beranduago, lagun talde ezberdinak, beraien zaletasunak praktikan jartzeko asmotan, elkartean sartzen joan ziren, Bihotz Gazteko hainbat sail ezarriz.

Hasiera batean, Elkartea "Gaztetasun Parrokialak” ditu zen, izan ere, lehengo bilerak Itsasoko Birjina parrokian izan ziren, Mamariagan kokatua eta parrokoaren kolaborazioa zuten. Elkartea sortu zen hasierako garaian “Corazon Joven Bihotz Gaztea” deitu zen, euskaraz soilik izatera ezinezkoa baitzen Euskal Herrian zegoen zentsura zela eta.

Bitartean, legalizazio zibila bideratzeko aukera hausnartu zen Asosiazio Legearen bidez. Elizaren toki erantsiak gizarte etxea gisa erabiltzeko, parrokoaren autoritatea lortzerakoan Corazon Joven Bihotz Gaztea Kultur Elkartea legalizatu zuen Gobernu Zibilak 1968ko martxoaren 18an. (Santurtziko Kultur Elkartea, 2007, Dantza saila)

Hilabeteak pasatzen joan ziren einean, sailak gehituz joan ziren eta honetarako erabiltzen ziren tokiak ez ziren nahikoak eskaerak betetzeko. Beraz, zenbait toki bilatzen hasi ziren Elkarteak lehen pausuak eman zituen inguruan, baina posible ez zela ikustean, erdialdeko zonaldeetara joan ziren, Mamarigatik hurbil hala ere. Gaur egun Bihotz Gazteak dituen tokiak 1969ko uztailaren 6an inauguratu ziren eta Juan XXIII,1 Santurtziko kalean topa daitezke.

Aurretik aipatu diren sailetatik, nagusienak dantza eta mendia izan daitezke, horiei erreparatuko diegu batez ere.

Dantzari dagokionez, azpimarratu behar da, Elkarteko sailik zaharrenetarikoa dela, Elkartearekin batera sortu baitzen, entseiuak 1967ko irailean hasi ziren.
Antolatzen zituten ekintzen artean, herrian zehar eta inguruko herrietatik dantzak egitea zen, erromerietan parte hartzea, eta jaietako jaitsieretan gonbidatuak izaten ziren.
Gaur egun taldea 50 dantzariez osatua dago, mutil zein neskak, hiru taldetan banatuak adinagatik: txikiak, ertainak eta nagusiak.

Bizkaiko, Arabako, Gipuzkoako, Nafarroako eta Zuberoako dantzak egiten dituzte. Urteen poderioz, taldea zabala, aldakorra eta aberatsa izatea lortu du. Euskal Herriko dantza kopuru handien ezagupena helburu izanda, urtero dantza berrien ezagutza ematera eta gure herriko kultur tradizio zaharren berreskurapena egiten saiatzen dira, eta gainera dantza hauen sorreraren azterketa egiten dute.

Dantza taldea “Bizkaiko Dantzarien Biltzarrean” federatua dago, sedea Bilbon dago, eta bertara hurbiltzen dira klase ezberdinak ematera, perfekzionismoa eta dantza ezberdinak lantzeko.

Bestalde, mendiari dagokionez, esan beharra dago, sail hau, taldeko mendi irteeretan oinarritua dagoela. Bihotz Gaztea Mendi taldeak, maila desberdinetako irteerak proposatu izan ditu, mendizale maila guztientzat, egun bakarreko eta mendi baxuko igoera eginez (Pagasarri, Serantes…), mendi altuagoko igoerak eginez (Gorbeia, Anboto…) baina baita mendizale espezializatuagokoentzat, bizpahiru eguneko irteerak antolatuz, bai Pirineoetara eta baita eski jardunaldiak ere.

Sparta Club

Beste fenomeno jai-kulturala kirola da. 1921ean futboleko lehengo kirol gizartea sortzen da, “Sparta Club”, Juan Landeta presidentea izanik. Honen helburua gazteei heziketa fisikoa sustatzea eta higienezko dibertsioa eta dibertsio moralak eskaintzea izango da.

 Langileak, nautikako ikasleak, baliabide faltak dituzten pertsonez… osatua zegoen. Zelaien prestakuntzarako, zapatila egokien eskurapenerako…. urtero 250 pezeta zuten. (Arroyo, 2004, 177.or.)

“Sparta Club de Santurtzi”, gaur eguneko kluba 1952 urtean fundatu egin zuten Bilboko U.D. Amayako zuzendariak, baina ezin da ahaztu, Santurtzin aurreraki bat egon zela, 1921 ean “Sociedad Deportiva Sparta Club” hasi zen eta ez zuten bakarrik futbolean aritzen, esparru orokor batean baizik, nahiz eta futbola jarduera ospetsuena izan. 1922 an diru lagunzta eskatzen diote udaletxeari, praktikarako eremua alokatzeko.

Urte bat beranduago, Santurtziko udaletxeak 150 peseta ematen dio asmo kulturalarekin. Urte berdinean, 1923ean, taldea banantzen da. 59 partidu jolastu zuten, 26 irabazi eta 20 galdu zuten. Lehenego partidua, ekainaren 12an jolastu zen, Barakaldo taldearen kontra. XX. mendearen lehenengo urtean futbolariak amateurrak ziren, 1920 urtearen amaiaren pixkanaka profesionalizatzen da.

Baina “Sociedad Deportiva Sparta Club” lehen esan dugun bezala, beste kirol motak praktikatzen zituzten, pelota, adibidez, hurrengo kartelan ikus daiteken moduan. Pilotako partidu bat, bi bikoteko taldeen artekoa, Abanto Club de Las Carreras, Sparta Club de Santurceren kontra. (Garcia de Iturrospe, 2014)

Gestioek emaitza onak ekarri zituzten eta futbol zelaia 1921eko uztailaren 15ean inauguratu zen. Hurrengo urtean, Carmeneko jaietan, futbol partidu bat proposatzen da. Sozietate amateur honek garagardoekin saritzen zituen aurkariak eta udaletxeari diru laguntza eskatzen zuten. Elkarte honek, urte batean 200 sozio izan zituen.

Pilota ere Santurtziko lehenengoetariko elementua izan zen. 1929an arazo bat planteatu zen, izan ere, frontoia desagertu egin zen, nahiz eta erabilera publikoa izan eta herrian garrantzi handiko kirol izan.

Zezenak eta nobilladak

Kultura eta jaiak, zezenekin zerikusia du Santurtzin XX. mendeko lehenengo herenean. Herritaren artean zabaldutako zaletasuna izan zen aipatutako hasierako mendean. 1902an, herriko zenbait gazte Jaialdiko Elkartera bideratzen dira, San Jorgeko 30 jaiak zirela eta, Konstituzio plaza arez betetzeko, zezenen korrikaldia egiteko.

Tradizio hau 1904an gainditu zen, herriko industria gizon batzuk eta zaletu batzuk, Santurtziko Raimundo Larrasquitu nagusi izanda, nobillada bat emateko konpromisua hartu zuten. Hurrengo toreatzaileak hartu zuten parte: Begoñako Chiquito, Recajo, Linares, Muñagorri eta beste batzuk.

 Horretarako, udaletxeari plaza ixteko eta toreatzailea ordaintzeko laguntza eskatu zioten, ikuskizun ezin hobea eta herriaren onurarako izango zela sinestarazten. Plaza ixtea 1906an egin zen berriro ere, bertan bi zezenekin korrika egiteko, bata apirilaren 23an eta beste apirilaren 29an. Raimundo Larrasquituk beste nobillada bat proposatu zuen urte bereko abuztuan, 1911an ekintza bera errepikatuz.(Arroyo, 2004, or)

Datu interesgarri bat, 30. urteetan agertu zen, 1936an Santurtziko udaletxeak Urretxuko Villarealeko Udaletxeari zezen plaza portatil bat eskatu zion, uztailean bederatzi egunez erabiltzeko. Bi udaletxeek kontratua firmatu zuten 1936ko ekainaren 22an hurrengoko baldintzekin:

•  Villa honetako udaletxeak, Santurtziko udaletxeari materialak… alokatu edo errentamenduko dizkio zezen plaza bat eraikitzeko, uztailaren 12tik 20ra arte, azken data hau pasata, Santurtziko udaletxeak adierazitako materialak bueltatuko dizkio Villari baldintza egokian; apurketak eta material faltak Santurtziko udaletxeak ordaindu beharko ditu.
•  Karga eta deskargako, bidaietako, lekualdatzearen, garraioaren eta beste motatako gastu guztiak Santurtziko udaletxearen esku egongo dira.
• Plazaren muntakena eta desmuntaketa Urretxuko udaletxeko arduraren aginpean egongo da. Pertsona honen egonaldia, bidaiko gastuak eta soltada Santurtziko udaletxeak ordainduko du.
• Ezingo da zezen plazako piezarik ebaki inolako baldintzetan.
• Errentamenduko edo alokairuaren materialen edo plaza portatilaren prezioa 875 pezetakoa izango da.

Lehen esan dugunez, plaza hau uztailaren 20ra arte erabiliko zen. Arazoa uztailaren 18an hasi zen, gerrate zibilaren hasierarekin. Plazako egurra udaletxean eta Vallejo auzoan erabili zen babes moduan. Arazoa argitara eman zen Urretxuk bere materialaren erreklamazioa egin zuenean 1937an. Gerratea bukatu arte 1939an, Santurtzik ezin izan zuen zezen plaza portatila bidali.

Oraindik 1939an, Santurtzik zezen plaza honen eskurapenaren saiakera bat egin zuen. Ideia hau Francisco Artiach bilbotarrarengandik etorri zen, 5.000 ikuslegoko zezen plaza baten eskurapena zegoen aukera azalduz.

Proposamena kontuan hartuta, udan erakargarria izango zela pentsatuz, D. galo de Nicolas Alkatearen Tenientea eta D. Felipe Gutierrez udal-ordenantza, Valladolidera joan ziren, plazaren materiala aztertzeko, eta plaza eskuratzeko edo ez adierazteko. Francisco Artiach Presidente izatera derrigortu zuten ospatutako nobillada guztietarako, erosketa betetzen bazen.

Sotera

XX.mendearen hasieran erregatak hasten dira, eta batzuk baliabide bitxi moduak erabilita. Santurtziren eta Zierbanaren eremuen mugak jakiteko, bi herrien arteko erregata txapelketaren bidez, sinatu zen.

Bi trainerak, batak Santurtziko portutik atera behar zen, eta bestea Zierbanako porturik, egunaren hasieran, oilarra abesten zuen momentuan. Bi herrien eremua, bi trainerak ikusi behar ziren lekuan, Kalerio, deritzo. Azkenean Santurtziko taldea irabazi zuen.

70. eko hamarkadetan, Santurtziko hainbat gizon tradicional “Itsasoko Ama” erregata taldea fundatu zuten, uretako Ama Birginaren omenez. Industrializazioak ospea eman zion, hainbat txapelketa irabazi bait zuten.
Klub honetatik, txapeldun asko atera dira, bai Europakoak, bai mundukoak bai olinpiadakoak.

Gaur egun, erremo eskola moduan dago, uniforme morea daramate, Santurtziko herriaren kolorea bait da. 2013 an ARC-ko ligan hirugarrenak gelditu ziren 122 punturekin. (Gutierrez, 2007)

Kirola, jarduera fisikoak, jaialdi eta ospakizun kulturalak XX. mendean

Santurtzi XX. mendean itsas herria izanda, hainbat zereginetan garrantzia izan zuen, merkatuan, gizarte konposizioan, kontsumismoan… Estropadak, erromeriak, nobilladak, piroteknia eta zenbait kirol aspektu kontuan hartu ditugu hurrengoko paragrafoetan.

Estropadak, marinelen eta arrantzaleen zereginen oinarrietatik sortua da, eta XX. mende osoa zeharkatzen dute. Abrako estropada zelaia hasieratik izan zuen indar handia, 1919ko abuztuan ekintza elkarteko arduradunek “Bilboko Abran estropada handiko traineruak arraunez” antolatu ziren. Estropada hauetan, “kofradia bakoitza herri oso bat izango da egun horretan Bilboko Abrara hurbilduko dena. Abra, beraz, geldi unea izango da milaka pertsonentzat.

Momentu hartan, eskainitako saria, 10.000 pezeta izan ziren irabazlearentzat, kontuan hartuta Elkarteak 50.000ko aurrekontua izanda eta Santurtziko udaletxeari diru laguntzak eskatuz. 1919ko iraileko estropadak bukatuta, hurrengo hilean beste batzuk ospatu ziren, non Santurtziko trainerua hamaika tripulazioekin ezarri zen, bi eguneko estropadekin.

Arrazoi honegatik, emakumeen artean harpidetza bat burutu zen, arraunlari garaileentzat uniformeak lortzeko asmoz, 800 pezeta bildu ziren horretarako. 60 eta 80. urteetan berriro ere, “Sotera” traineruarekin, herriko biztanleen kopuru handia mugitu zuten, ur Kantabriarretan, Donostiatik Galiziara.

Beste aspektu bat aipatzekoa, erromeriak eta jaiak dira. Rompeolas auzoak XX. mendearen hasieratik, bere jaiak San Evaristo egunean (urriak 26) ospatzea erabaki, eta udaletxeak onartu egin zuen. Hala ere, 1910ean ezin izan zen ospatu eguraldi txarraren ondorioz. Arrazoi honegatik, jaiak San Juan Egunera aldatu zuten. Auzoetan tradizioari jarraitzen diote jaietan, Ribasen eta Repelegan esaterako, jaiak San Migueleko erromeriarekin hasten zien, iraileko azken egunetan.

Urteak pasatzen doazen einean, ekintzak ofizialtzen joaten dira. 1923an, Repelega auzoan, irailaren 2an arratsaldeko lauretan, honako ekintza hauek antolatzen dira: asto lasterketa (15, 10 eta 5 pezetako sariekin), “lapiko itsuaren jokoa” (2 pezetako 6 sariekin), 14 urte azpiko krossa (15, 7 eta 5 pezetako sariekin), aizkolari txapelketa 15, 10 eta 5 (pezetako sariekin) eta gitarristen entzunaldia, 15 pezetekin eskertzen zaiena. Beraz, arratsalde horretarako 179 pezetako aurrekontua izan zuten ekintzetarako.

Gaur eguneko jaialdiko jarduerak eta kulturalak, XX. mendean garatutakoekin bat egiten dute, izan ere, bi garaiek herriko barne kontsumorako baliabide bezala hartzen dituzte jaiak, zonaldeko erakarpena izanik. Modu honetan, 1922ko planteamendua oso baliagarria izan zen, jaiak, beste tokietako pertsonen erakargarri bezala izaten. Horretarako igande eta jaiegun guztietan, inguruko herriek erromeriak antolatzen ez zituzten bakoitzean, uda osoan zehar nolabaiteko ekintzak antolatzen ziren. Planteamendu hau 1922ko maiatzaren 3an egin zen. Erakargarri nagusiak, erromeriak, estropadak, bizikleta lasterketa, asto lasterketa, kontzertuak… ziren.

J.Victor Arroyok adierazten duenez (2004, 172.or) “Behin programa planteatuta, aurrekontua 4.060 pezetetara igo zen, Jaietako Elkarteak diru laguntzen bila hasi zen. Honetarako Tranbia Konpainia eta herriko merkatariak izan zituen kontuan. Lehena herritik kanpoko musika taldeen lekualdatzearen gastuetaz arduratzen zen; bigarrena jaietako aurrekontuaren seirenaren zatiaz arduratzen zen.”

Azken emanaldia 1922an, uztailaren 21ean izan zen, Carmeneko erromeriaren errepikaldian, Galdakaoko Musika taldea ekarri zuten, 800 pezetako aurrekontuarekin. Kopuru horretatik, 250 merkatarien diru laguntza izan zen, beste hainbeste Tranbia Konpainiak eman zuen eta falta zena, udaletxeak lortu zuen estropadetako sarien kopuruak jaitsiz.

Udako Planteamendu hau guztiz aldatzen da 40. urteetan, igandeak eta jai egunak egun aspergarriak bihurtzen direnean. Hori dela eta, 1946ko ekainaren 11an, dantza publikoa proposatzen dute, asteartero aurreko data, hasiera izanda.

Jai, dantza eta erromeriako giroa, feria edota barrakekin osatzen zen, enkanteko sistema ere azaltzen zen. Feria hau, 1953an, apirilaren 5etik, maiatzaren 3ra arte, igandetik igandera, irauten zuen, San Jorgeko jai patronal adierazle bezala. (Arroyo, 2004, 169.or)

Hurrengoko jaialdietako aspektua piroteknia da, XX. mendearen amaieran momenturik nagusiena izanda. Hala ere, 20. urteetan, zenbait pirotekniak agertu ziren, 31 etxeetako proposamenak eskuratzen zituztenean (Lezeako Policarpo M., Lucio Astondoa, Orequeta eta semeak), jaialdietako gauak argiztatuz eta kolorea emanez.