Santurtziko Itsasalde Pilota taldea

Santurtziko Itsasalde pilota taldea 2008. urtean sortu zen, herrian ez zegoelako kirol hau irakasten zuen eskolarik. Apirilaren 24an, San Jorgeko jaietan, Santurtziko Itsasalde Pilota Kirol Taldea izen ofizialarekin haren inaugirazioa egin zen. Bi egun geroago Larreako frontoian bi partidu jokatu ziren, sorrera ospatzearren.

San Pedroko jaietan, Kabiezesen (gaur egun frontoi hura desagertu egin da), pilota jaialdia eraman zen aurrera, eskola mailan, senior eta beterano kategoriekin. Urte bereko Carmeneko jaietan Itsasaldeko lehenengo eskupilota bikotekako txapelketa gauzatu zen, kadete eta senior kategoriatan. (Iker, 2010ko urriak 31, historia del club)

Santurtziko Itsasalde pilota taldeak herriko gazteei kirol modalitate hau Larrea frontoian irakastea du helburu. Horretaz gain, Enkarterriko torneoan, Bizkaiko txapelketan, Udaberri, Eskolar “B”… txapelketetan herria ordekatuz parte hartzeko aukera ematen du, baita beste jaialdietan kirola praktikatzeko ere, hala nola, gabonetan, Carmenejo jaietan, Mamarigako jaietan, etab.

Itsaslur Gimnasiako taldea

Santurtzi herriko gimnasia erritmikako Itsaslur kirol taldeak 16 denboraldi darama gimnastikako kirol modalitatearen hezkuntzan.

Heziketa eta aisialdiko esparru ideologikoa du helburu, non baloreetan oinarritutako irakaskuntza prozesua bultzatzen duen, hala nola, konstantzia, lana eta laguntasuna sustatzen duen formakuntza.

Gimnasia erritmikako eskolak lau urteko eta nagusiagoak diren gazteei aukera ematen die kirol modalitate honetan sartzeko, probatzeko eta harremana hartzeko.

Eskolaren helburua oinarrizko gaitasun motorrak garatzea da. Horretarako, hastapen eta hobekuntza taldeak bereizten dira. Gainera, azkeneko talde horren barruan beste zenbait bereizketa egiten dira, adinaren, kategoriaren (infantil, cadete...) eta mailaren arabera (A eta B).

Ikasleek euren muntaia eta erakustaldia prestatzerako orduan taldeka zein indibidualki gauzatu ahal izango dute edota bi modutara, bi dantza aurkeztuz.

Haurrek, adiskidetasunaren bitartez euren berezko gaitasunak garatzen dituzte. Malgutasuna, liraintasuna eta ikusgarritasuna hasiera-hasieratik landu egiten dute eta, horrekin batera, oreka, bira eta jauzi ariketak egiten dituzte. Horretaz gain, gimnasia erritmikoan dauden bost aparailuekin (pilota, uztaila, mazak, xingola eta soka) aritzan dira, trebetasun maila hobetuz. Ariketa oso ezberdinak eta osagarriak gauzatzen dituzte, hori guztia ikuskizunari zuzenduta.

Modu horretan, eskolarekin batera hazi eta hezi diren gazteak aurrera egiteko eta lehiaketan parte hartzeko aukera izango dute, bai probintzia.mailan bai autonomikoki.

Itsaslur kirol eskolak talde lana bultzatu egiten du, baita lankidetasuna, diziplina eta erantzukizuna ere. Morala eta etika oso kontuan izanda beti, ohiko bizitzan garrantzi handia izango duten zenbait balore erakusten ditu, kirola eta osasuna bultzatzearekinbatera. (C.D. Gimnasia Ritmica Itsaslur, d.g.)

Bihotz Gaztea Kultur Elkartea

Bihotz Gaztea Santurtziko Kultura Elkarterik antzinetarikoa da. 1967ko azaroaren 18an sortu zen. Beranduago, lagun talde ezberdinak, beraien zaletasunak praktikan jartzeko asmotan, elkartean sartzen joan ziren, Bihotz Gazteko hainbat sail ezarriz.

Hasiera batean, Elkartea "Gaztetasun Parrokialak” ditu zen, izan ere, lehengo bilerak Itsasoko Birjina parrokian izan ziren, Mamariagan kokatua eta parrokoaren kolaborazioa zuten. Elkartea sortu zen hasierako garaian “Corazon Joven Bihotz Gaztea” deitu zen, euskaraz soilik izatera ezinezkoa baitzen Euskal Herrian zegoen zentsura zela eta.

Bitartean, legalizazio zibila bideratzeko aukera hausnartu zen Asosiazio Legearen bidez. Elizaren toki erantsiak gizarte etxea gisa erabiltzeko, parrokoaren autoritatea lortzerakoan Corazon Joven Bihotz Gaztea Kultur Elkartea legalizatu zuen Gobernu Zibilak 1968ko martxoaren 18an. (Santurtziko Kultur Elkartea, 2007, Dantza saila)

Hilabeteak pasatzen joan ziren einean, sailak gehituz joan ziren eta honetarako erabiltzen ziren tokiak ez ziren nahikoak eskaerak betetzeko. Beraz, zenbait toki bilatzen hasi ziren Elkarteak lehen pausuak eman zituen inguruan, baina posible ez zela ikustean, erdialdeko zonaldeetara joan ziren, Mamarigatik hurbil hala ere. Gaur egun Bihotz Gazteak dituen tokiak 1969ko uztailaren 6an inauguratu ziren eta Juan XXIII,1 Santurtziko kalean topa daitezke.

Aurretik aipatu diren sailetatik, nagusienak dantza eta mendia izan daitezke, horiei erreparatuko diegu batez ere.

Dantzari dagokionez, azpimarratu behar da, Elkarteko sailik zaharrenetarikoa dela, Elkartearekin batera sortu baitzen, entseiuak 1967ko irailean hasi ziren.
Antolatzen zituten ekintzen artean, herrian zehar eta inguruko herrietatik dantzak egitea zen, erromerietan parte hartzea, eta jaietako jaitsieretan gonbidatuak izaten ziren.
Gaur egun taldea 50 dantzariez osatua dago, mutil zein neskak, hiru taldetan banatuak adinagatik: txikiak, ertainak eta nagusiak.

Bizkaiko, Arabako, Gipuzkoako, Nafarroako eta Zuberoako dantzak egiten dituzte. Urteen poderioz, taldea zabala, aldakorra eta aberatsa izatea lortu du. Euskal Herriko dantza kopuru handien ezagupena helburu izanda, urtero dantza berrien ezagutza ematera eta gure herriko kultur tradizio zaharren berreskurapena egiten saiatzen dira, eta gainera dantza hauen sorreraren azterketa egiten dute.

Dantza taldea “Bizkaiko Dantzarien Biltzarrean” federatua dago, sedea Bilbon dago, eta bertara hurbiltzen dira klase ezberdinak ematera, perfekzionismoa eta dantza ezberdinak lantzeko.

Bestalde, mendiari dagokionez, esan beharra dago, sail hau, taldeko mendi irteeretan oinarritua dagoela. Bihotz Gaztea Mendi taldeak, maila desberdinetako irteerak proposatu izan ditu, mendizale maila guztientzat, egun bakarreko eta mendi baxuko igoera eginez (Pagasarri, Serantes…), mendi altuagoko igoerak eginez (Gorbeia, Anboto…) baina baita mendizale espezializatuagokoentzat, bizpahiru eguneko irteerak antolatuz, bai Pirineoetara eta baita eski jardunaldiak ere.

Sparta Club

Beste fenomeno jai-kulturala kirola da. 1921ean futboleko lehengo kirol gizartea sortzen da, “Sparta Club”, Juan Landeta presidentea izanik. Honen helburua gazteei heziketa fisikoa sustatzea eta higienezko dibertsioa eta dibertsio moralak eskaintzea izango da.

 Langileak, nautikako ikasleak, baliabide faltak dituzten pertsonez… osatua zegoen. Zelaien prestakuntzarako, zapatila egokien eskurapenerako…. urtero 250 pezeta zuten. (Arroyo, 2004, 177.or.)

“Sparta Club de Santurtzi”, gaur eguneko kluba 1952 urtean fundatu egin zuten Bilboko U.D. Amayako zuzendariak, baina ezin da ahaztu, Santurtzin aurreraki bat egon zela, 1921 ean “Sociedad Deportiva Sparta Club” hasi zen eta ez zuten bakarrik futbolean aritzen, esparru orokor batean baizik, nahiz eta futbola jarduera ospetsuena izan. 1922 an diru lagunzta eskatzen diote udaletxeari, praktikarako eremua alokatzeko.

Urte bat beranduago, Santurtziko udaletxeak 150 peseta ematen dio asmo kulturalarekin. Urte berdinean, 1923ean, taldea banantzen da. 59 partidu jolastu zuten, 26 irabazi eta 20 galdu zuten. Lehenego partidua, ekainaren 12an jolastu zen, Barakaldo taldearen kontra. XX. mendearen lehenengo urtean futbolariak amateurrak ziren, 1920 urtearen amaiaren pixkanaka profesionalizatzen da.

Baina “Sociedad Deportiva Sparta Club” lehen esan dugun bezala, beste kirol motak praktikatzen zituzten, pelota, adibidez, hurrengo kartelan ikus daiteken moduan. Pilotako partidu bat, bi bikoteko taldeen artekoa, Abanto Club de Las Carreras, Sparta Club de Santurceren kontra. (Garcia de Iturrospe, 2014)

Gestioek emaitza onak ekarri zituzten eta futbol zelaia 1921eko uztailaren 15ean inauguratu zen. Hurrengo urtean, Carmeneko jaietan, futbol partidu bat proposatzen da. Sozietate amateur honek garagardoekin saritzen zituen aurkariak eta udaletxeari diru laguntza eskatzen zuten. Elkarte honek, urte batean 200 sozio izan zituen.

Pilota ere Santurtziko lehenengoetariko elementua izan zen. 1929an arazo bat planteatu zen, izan ere, frontoia desagertu egin zen, nahiz eta erabilera publikoa izan eta herrian garrantzi handiko kirol izan.

Zezenak eta nobilladak

Kultura eta jaiak, zezenekin zerikusia du Santurtzin XX. mendeko lehenengo herenean. Herritaren artean zabaldutako zaletasuna izan zen aipatutako hasierako mendean. 1902an, herriko zenbait gazte Jaialdiko Elkartera bideratzen dira, San Jorgeko 30 jaiak zirela eta, Konstituzio plaza arez betetzeko, zezenen korrikaldia egiteko.

Tradizio hau 1904an gainditu zen, herriko industria gizon batzuk eta zaletu batzuk, Santurtziko Raimundo Larrasquitu nagusi izanda, nobillada bat emateko konpromisua hartu zuten. Hurrengo toreatzaileak hartu zuten parte: Begoñako Chiquito, Recajo, Linares, Muñagorri eta beste batzuk.

 Horretarako, udaletxeari plaza ixteko eta toreatzailea ordaintzeko laguntza eskatu zioten, ikuskizun ezin hobea eta herriaren onurarako izango zela sinestarazten. Plaza ixtea 1906an egin zen berriro ere, bertan bi zezenekin korrika egiteko, bata apirilaren 23an eta beste apirilaren 29an. Raimundo Larrasquituk beste nobillada bat proposatu zuen urte bereko abuztuan, 1911an ekintza bera errepikatuz.(Arroyo, 2004, or)

Datu interesgarri bat, 30. urteetan agertu zen, 1936an Santurtziko udaletxeak Urretxuko Villarealeko Udaletxeari zezen plaza portatil bat eskatu zion, uztailean bederatzi egunez erabiltzeko. Bi udaletxeek kontratua firmatu zuten 1936ko ekainaren 22an hurrengoko baldintzekin:

•  Villa honetako udaletxeak, Santurtziko udaletxeari materialak… alokatu edo errentamenduko dizkio zezen plaza bat eraikitzeko, uztailaren 12tik 20ra arte, azken data hau pasata, Santurtziko udaletxeak adierazitako materialak bueltatuko dizkio Villari baldintza egokian; apurketak eta material faltak Santurtziko udaletxeak ordaindu beharko ditu.
•  Karga eta deskargako, bidaietako, lekualdatzearen, garraioaren eta beste motatako gastu guztiak Santurtziko udaletxearen esku egongo dira.
• Plazaren muntakena eta desmuntaketa Urretxuko udaletxeko arduraren aginpean egongo da. Pertsona honen egonaldia, bidaiko gastuak eta soltada Santurtziko udaletxeak ordainduko du.
• Ezingo da zezen plazako piezarik ebaki inolako baldintzetan.
• Errentamenduko edo alokairuaren materialen edo plaza portatilaren prezioa 875 pezetakoa izango da.

Lehen esan dugunez, plaza hau uztailaren 20ra arte erabiliko zen. Arazoa uztailaren 18an hasi zen, gerrate zibilaren hasierarekin. Plazako egurra udaletxean eta Vallejo auzoan erabili zen babes moduan. Arazoa argitara eman zen Urretxuk bere materialaren erreklamazioa egin zuenean 1937an. Gerratea bukatu arte 1939an, Santurtzik ezin izan zuen zezen plaza portatila bidali.

Oraindik 1939an, Santurtzik zezen plaza honen eskurapenaren saiakera bat egin zuen. Ideia hau Francisco Artiach bilbotarrarengandik etorri zen, 5.000 ikuslegoko zezen plaza baten eskurapena zegoen aukera azalduz.

Proposamena kontuan hartuta, udan erakargarria izango zela pentsatuz, D. galo de Nicolas Alkatearen Tenientea eta D. Felipe Gutierrez udal-ordenantza, Valladolidera joan ziren, plazaren materiala aztertzeko, eta plaza eskuratzeko edo ez adierazteko. Francisco Artiach Presidente izatera derrigortu zuten ospatutako nobillada guztietarako, erosketa betetzen bazen.

Sotera

XX.mendearen hasieran erregatak hasten dira, eta batzuk baliabide bitxi moduak erabilita. Santurtziren eta Zierbanaren eremuen mugak jakiteko, bi herrien arteko erregata txapelketaren bidez, sinatu zen.

Bi trainerak, batak Santurtziko portutik atera behar zen, eta bestea Zierbanako porturik, egunaren hasieran, oilarra abesten zuen momentuan. Bi herrien eremua, bi trainerak ikusi behar ziren lekuan, Kalerio, deritzo. Azkenean Santurtziko taldea irabazi zuen.

70. eko hamarkadetan, Santurtziko hainbat gizon tradicional “Itsasoko Ama” erregata taldea fundatu zuten, uretako Ama Birginaren omenez. Industrializazioak ospea eman zion, hainbat txapelketa irabazi bait zuten.
Klub honetatik, txapeldun asko atera dira, bai Europakoak, bai mundukoak bai olinpiadakoak.

Gaur egun, erremo eskola moduan dago, uniforme morea daramate, Santurtziko herriaren kolorea bait da. 2013 an ARC-ko ligan hirugarrenak gelditu ziren 122 punturekin. (Gutierrez, 2007)

Kirola, jarduera fisikoak, jaialdi eta ospakizun kulturalak XX. mendean

Santurtzi XX. mendean itsas herria izanda, hainbat zereginetan garrantzia izan zuen, merkatuan, gizarte konposizioan, kontsumismoan… Estropadak, erromeriak, nobilladak, piroteknia eta zenbait kirol aspektu kontuan hartu ditugu hurrengoko paragrafoetan.

Estropadak, marinelen eta arrantzaleen zereginen oinarrietatik sortua da, eta XX. mende osoa zeharkatzen dute. Abrako estropada zelaia hasieratik izan zuen indar handia, 1919ko abuztuan ekintza elkarteko arduradunek “Bilboko Abran estropada handiko traineruak arraunez” antolatu ziren. Estropada hauetan, “kofradia bakoitza herri oso bat izango da egun horretan Bilboko Abrara hurbilduko dena. Abra, beraz, geldi unea izango da milaka pertsonentzat.

Momentu hartan, eskainitako saria, 10.000 pezeta izan ziren irabazlearentzat, kontuan hartuta Elkarteak 50.000ko aurrekontua izanda eta Santurtziko udaletxeari diru laguntzak eskatuz. 1919ko iraileko estropadak bukatuta, hurrengo hilean beste batzuk ospatu ziren, non Santurtziko trainerua hamaika tripulazioekin ezarri zen, bi eguneko estropadekin.

Arrazoi honegatik, emakumeen artean harpidetza bat burutu zen, arraunlari garaileentzat uniformeak lortzeko asmoz, 800 pezeta bildu ziren horretarako. 60 eta 80. urteetan berriro ere, “Sotera” traineruarekin, herriko biztanleen kopuru handia mugitu zuten, ur Kantabriarretan, Donostiatik Galiziara.

Beste aspektu bat aipatzekoa, erromeriak eta jaiak dira. Rompeolas auzoak XX. mendearen hasieratik, bere jaiak San Evaristo egunean (urriak 26) ospatzea erabaki, eta udaletxeak onartu egin zuen. Hala ere, 1910ean ezin izan zen ospatu eguraldi txarraren ondorioz. Arrazoi honegatik, jaiak San Juan Egunera aldatu zuten. Auzoetan tradizioari jarraitzen diote jaietan, Ribasen eta Repelegan esaterako, jaiak San Migueleko erromeriarekin hasten zien, iraileko azken egunetan.

Urteak pasatzen doazen einean, ekintzak ofizialtzen joaten dira. 1923an, Repelega auzoan, irailaren 2an arratsaldeko lauretan, honako ekintza hauek antolatzen dira: asto lasterketa (15, 10 eta 5 pezetako sariekin), “lapiko itsuaren jokoa” (2 pezetako 6 sariekin), 14 urte azpiko krossa (15, 7 eta 5 pezetako sariekin), aizkolari txapelketa 15, 10 eta 5 (pezetako sariekin) eta gitarristen entzunaldia, 15 pezetekin eskertzen zaiena. Beraz, arratsalde horretarako 179 pezetako aurrekontua izan zuten ekintzetarako.

Gaur eguneko jaialdiko jarduerak eta kulturalak, XX. mendean garatutakoekin bat egiten dute, izan ere, bi garaiek herriko barne kontsumorako baliabide bezala hartzen dituzte jaiak, zonaldeko erakarpena izanik. Modu honetan, 1922ko planteamendua oso baliagarria izan zen, jaiak, beste tokietako pertsonen erakargarri bezala izaten. Horretarako igande eta jaiegun guztietan, inguruko herriek erromeriak antolatzen ez zituzten bakoitzean, uda osoan zehar nolabaiteko ekintzak antolatzen ziren. Planteamendu hau 1922ko maiatzaren 3an egin zen. Erakargarri nagusiak, erromeriak, estropadak, bizikleta lasterketa, asto lasterketa, kontzertuak… ziren.

J.Victor Arroyok adierazten duenez (2004, 172.or) “Behin programa planteatuta, aurrekontua 4.060 pezetetara igo zen, Jaietako Elkarteak diru laguntzen bila hasi zen. Honetarako Tranbia Konpainia eta herriko merkatariak izan zituen kontuan. Lehena herritik kanpoko musika taldeen lekualdatzearen gastuetaz arduratzen zen; bigarrena jaietako aurrekontuaren seirenaren zatiaz arduratzen zen.”

Azken emanaldia 1922an, uztailaren 21ean izan zen, Carmeneko erromeriaren errepikaldian, Galdakaoko Musika taldea ekarri zuten, 800 pezetako aurrekontuarekin. Kopuru horretatik, 250 merkatarien diru laguntza izan zen, beste hainbeste Tranbia Konpainiak eman zuen eta falta zena, udaletxeak lortu zuen estropadetako sarien kopuruak jaitsiz.

Udako Planteamendu hau guztiz aldatzen da 40. urteetan, igandeak eta jai egunak egun aspergarriak bihurtzen direnean. Hori dela eta, 1946ko ekainaren 11an, dantza publikoa proposatzen dute, asteartero aurreko data, hasiera izanda.

Jai, dantza eta erromeriako giroa, feria edota barrakekin osatzen zen, enkanteko sistema ere azaltzen zen. Feria hau, 1953an, apirilaren 5etik, maiatzaren 3ra arte, igandetik igandera, irauten zuen, San Jorgeko jai patronal adierazle bezala. (Arroyo, 2004, 169.or)

Hurrengoko jaialdietako aspektua piroteknia da, XX. mendearen amaieran momenturik nagusiena izanda. Hala ere, 20. urteetan, zenbait pirotekniak agertu ziren, 31 etxeetako proposamenak eskuratzen zituztenean (Lezeako Policarpo M., Lucio Astondoa, Orequeta eta semeak), jaialdietako gauak argiztatuz eta kolorea emanez.

Santurtziren testu inguru historikoa (XIX-XX. mendean)

Lehenengo gerra karlista arte, Santurtzi Enkanterriren parte izan zen, Abellanedako batzordean botoa izanik. Geroztik, ordea, Somorrostroko banaketa gertatzean, kontzejuak udaletxeetan bihurtzen dira.

Ortuellan, Santurtziren parte zen eremuan, kontzejuaren industria jarduera biltzen zuen meatzari biztanleria sortuz joan zen. Bitartean, bizitza hirigunean berdin jarraitzen zuen, arrantza eta landa jarduera tradizionalei lotuta. Une baten, Ortuellan zentrua baino biztanle ghiago zeuden eta hiriburua mugitzea eskatu zuten. 1901. urtean, bi udalerri independentetan banatu zen kontzejua, Santurtzi-Ortuella meatzaria eta Santurtzi Zaharra arrantzalea izen tradizionalak mantendu zirelarik.

Azkenik, 1933an, Repelega, Rivas eta Galindo auzoak Santurtzi Zaharreko udaletxetik Portugaleteko hiribildura joan ziren bizilagunek eskatuta. (Un poco de historia, d.g.)

Gaur egun, Bilbo eta Nerbioi eskualde osoan bizi izandako industria iraultza eta merkataritza portuaren garapenarekin, biziguneen artean zegoen espazio librea hiriguneak betetzen du. Zentrua eremu gehien hartzen duen gunea da, Coscojales, La Txitxarra, La Viñas, Mamariga eta Kabiezes bere baitan hartzen dituelarik.

Santurtzi munduan ezaguna da, bai portuagatik (edukierari dagokionez estatuko handiena delako) bai arrainagatik. Azkeneko ezaugarri horri dagokionez, famatua da bereziki sardinak direla eta, zeinen bikaintasuna abestu izan da “Desde Santurce a Bilbao” bezalako kantu herrikoietan, non xardin-belar santurtziarrek abestu izan duten. Horiek, Bilboraino itsasadarretik zehar ibiltzen ziren produktua saltzen. Zumezko saskia eramaten zuten buruan eta zapi urdin, amantal eta laukidun goaz jantzita zihoazen. Orokorrean, familiaren ekonomian laguntzen zuten arrantzaleen emazteak ziren.

Udaletxearen konstituzioa, itsasaldearen lehen eraldatzea eta hiri garapenaren hasiera (1901-1936) Mende hasieran udalerriaren konstituzioa sortu zen. Hirigunea eta inguruko auzoak kontzejutik banatu eta udaletxe independentea sortu zuten, Santurce Zaharraren izenpean (1901).

Ekonomia garatzeko asmoz, Bilboko portua eraiki zuten eta kanpoko olatu-hormaren lehenengo eraldaketa burutu zen (1902-1904). Udalerria oinarrizko azpiegituraz jabetzen hasi zen eta eskola eta udaletxe berria zabaldu ziren (1905). Santurtzi marinel herria da eta “Virgen del Carmen” kontzejuko zaindari agertu zen (1907). “La Pesquera” eta “Loliso” hondartzak xukatu egin ziren, Portugaletetik udaletxerainoko itsas hutsunea betez. Horrek portu berriaren eta arraina saltzeko etxearen eraikuntza (1916) ahalbidetu zuen eta, horrekin batera, arrantzaren gehikuntza. Betetako hutsune hartan hiriaren zenbait hornidura ere txertatu ziren, hala nola, parke nagusia (1918) eta Bilbao-Portugalete trenbide linearen luzapena Santurtziraino (1926). (Santurce, de aldea a ciudad, 2013ko apirilak 30)

XIX. mendearen bigarren erdialdean Cristobal de Murrietak aurrera eramandako ongintzazko fundazioak diren Nautika eskola eta Hijas de la Cruz ikastetxea XX.mendean une gorenera heltzen dira; Aurora Vildosola Santa Eulaliako patronatua 1914an sortu zuen eta babes-etxe ospitalea 1905/1916 urteetakoa izan zen. 20ko hamarkadan hirugunea handituz joan zen, Kabiezes (1920) eta Las Viñas-en (1927) eskola berriak sortuz. 1924an San Juan de Dios ospitalea agertu zen. Merkataritza portuan goreneko aldian zegoelarik CAMPSA lantegiaren gordelekuak ipini zituzten (1927-28).

Urte batzuk lehenago kai-muturraren ondoan Bilboko franko biltegia jarri zen. 30 urte horietan herriak gorakada nagusia jaso zuen heritar mailan, 3.000 biztanle izatetik 8.500 izatera.

Oinarrizko zerbitzuak izateko esfortsuak jarraitzen dute, hala nola, anbulatorio publikoa eta zenbaitj iturburueratitik edateko ura biltzeko. Azkenean, 1925ean Somorrostrotik ekartzeari hasiera eman zitzaion. Udal hilerria hirigunetik at eramaten da, eraikuntzen garapena ahalbidetzeko (1928-30).

1934-37 urte bitartean olatu-hormarantz doan errepidea zabaldu zen eta beste herriekin harremana ahalbidetzen zuten bide nagusiak errepide bihurtu ziren. (Santurce, de aldea a ciudad, 2013ko apirilak 30) 1933an Errepelega auzoa joan egiten da Portugaleten sartzeko. Hori izan zen udalerriaren azkeneko aldaketa eta, hortik aurrera herriak 6.8 km2-ko zabalera hartzen du.

Gerra zibilatik hedapen demografikora (1936-1955)

1936ko uztailaren 18an Espainika Gerra Zibila hasi zen. Abuztuan, itsas bonbardaketa baten ordorioz CAMPSA sutan zegoen. 1937. urtean: apirilean, Santurtzik aire erasoa jaso zuen eta bonba batek elizaren kupula suntsitu zuen; ekainean, Portugaleteko zubiaren leherketa gertatu zen. Maiatzaren 21ean “niños de la guerra” deiturikoak ontziratu ziren, Europa bidean.

Hijas de la Cruz eta El Patronato ikastetxeak gudarien kuartel bihurtu ziren. San Juan de Dios ospitalea, San Jorge dorrea eta Peñotako trenbidearen tunela biztaleentzako babesleku izan ziren, parkearen lurazpian sorturiko beste gordelekuarekin batera.

Gerra zibilaren geldiune eta gerra ondorengo lehen urteetan, eskasi unea eremu guztietan, demografiaren hazkundea etorri zen eta herriak eraldaketarekin jarraitu zuen. 1949an kostaldea bigarrenez bete zuten, arrain salmentaren etxetik Higarillo hondartzaraino. Bertan, portuko zenbait instalazio txertatuko dira, itsasontzi eta ontziolak desegiteko tokiak.

1950. urtean, Virgen del Carmenko oroigarria inauguratu zen eta Mamarigako arrantzaleentzako etxebizitzak zabaldu zituzten. Udal merkatua 1951ean zabaldu zuten. Nerbioi itsasadarreko industria garapenaren ondorioz hazkunde demografiko izugarria gertatu zen eta, 1955erako Santurtzik 15.000 biztanle zituen.

Hedapen demografikoa eta azpiegituren gainezkada (1955-1978) 1950-1960 urteren tartean biztanleriaren hazkundez izugarria izan zen, ia %150ekoa. 1960rako 25.000 biztanle zeuden (Extremadura, Castilla, Andalucia eta Galiziatik gehienbat etorriak ziren pertsonak zirela eta), beraz, 10.000 biztanleentzako diseinatuak ziren azpiegiturek gainezka egin zuten. Horrek landa paisaia guztiz aldatzea eragin zuen aldaketa zorrotza ekarri zuen.

Zerbitzu falta nagusia zen, adibidez, edateko ura etxeetara ez heltzea, non jendea ilara ikaragarria egiten zuen iturrietatik lortzeko, arazo larria bihurtu zen. 1962an Galdameseko iturburuetatik ura biltzea lortu zen baina benetako konponbidea 1967an etorri zen, Bilboko Uren Patzuergoa sortu zenean. 60ko hamarkadatik aurrera hazkunde demografikoa txikitu egin da, ordea, biztanleria handitzen jarraitu zuen 1978an 55.159 biztanle izan arte.

Pixkanaka azpiegiturak eta oinarrizko serbitzuak egoera berriari egokitu ziren eta hezkuntza eraikin berriak sortu edo zeudenak handitu ziren, baita Kabiezes eta Mamarigan anbulatorioak ere. Eliz alderdiari dagokionez, zazpi parroquia berri sortu ziren. Kultura talde berriak sortu ziren, folklorikoak, zentru erregionalak eta kirol taldeak. Ekonomia jardueran, eskualdeko enpresa handietako langileak ziren nagusi. Santurtzin empresa handiak ere kokatu ziren: Central Termoelektrikoa (1962), Butano S.A. eta Shell petrolio konpainia espainiarra (1965-66). Bilgune eta material berriak ere ipini zituzten. 1972an Punta Lucero kai-muturreko lehenengo harria jarri zen, Zierbenako uretan. Portua superportuan bilakatzen hasi zen.

Hirigintzaren bermaketa eta eremu fisikoaren azkeneko eraldaketak (1979-2000). Lehenengo udaletxe demokratikoaren sorrerarekin batera azpiegituren eta udalerriaren eraberritzea etorri zen. Funtsezko aldaketak gertatu ziren arlo politiko, social eta ekonomikoan. Nahiz eta Santurtzi itsas herria izaten jarraitu, metalurgiak gero eta garrantzi handiagoa izango du. Espainia CEEren barruan sartzearein batera (1986), udalerria ekonomia osoari eragingo dion birmoldaketa prozesu batean murgilduko da.

Krisi horren eta jaiotze-tasaren jaitsiera direla eta, biztanleria kopurua gaur egun diren 47.101 izantera helduko da. (Santurtzi, bonita aldea, 2013ko maiatzak 16) 90. hamarkadaren hasierako arazorik nabarmena langabeziaizan zen. Instituzioen ardura nagusia izan zen, beraz, lurraren birmoldaketa, lana ekarriko zuten empresak sortzeko. Hirigintza Plan Orokorra garatu egiten da eta Santurtzi landa garaia atzean uzten duen hiri garatua bihurtzen da. Udalerriaren kostaldea portu industriaz beterik geratzen da eta, dena garaturik, naturak eskainitako geratzen den berde zati esanguratsuena Serantes mendia dugu.

Azpiegitura handiek hartzen dute garrantzia, adibidez, Ugaldebieta errepidea (Santurtzi Kantabriarekin lotzen duen einean, portuarekin ere harremanetan jartzen du Serantes zeharkatzen duten tunelen bidez), metroa, Abanto-Zierbenan dagoen Abra Indrustrial deiturikoa… garapen ekonomikoaren adierazle dira. (Santurtzi, bonita aldea, 2013ko maiatzak 16)

“Virgen del Carmen” monumentuari buruzko bitxikeria 1840. urtean gizon bat Santurtzira heldu zen arrantzaleei Sestaoko fraileen Carmen konbentua sutan zegoela esanez eta laguntza eskatuz. Bi tripulazio prestatu, trainerak hartu eta itsasadarretik abiatu ziren. Virgen del Carmen irudia berreskuratu ahal izan zuten eta Santurtzin jarri zuten. 1932an San Jorge elizan gertatutako sutearen ordorioz gaur egun dagoenak ordezkatu du. (Santurtzi, bonita aldea, 2013ko maiatzak 16) 

Santurtziren testu inguru historikoa (XI-XVIII. mendeak)

1.075ean San Salvador de Oña monastegiko dokumentuan Sancti Georgi izena (San Jorge izenaren eratorria) agertu zen, non gaur egun auzoaren patroia den San Jorge de Somorrostro monasterioa aipatzen den. Garai hartan, baserri auzuneek osatzen zuten eremua. Biztanleek baratze zein mahasti ekoizpenean, abeltzaintzan, Trianoko mendietako burdina kostaldeko auzoetako portu eta burdinoletarainoko erauzte eta garraioan, arrantzan eta kabotaje jardueratan aritzen ziren. Bizkaiko jaurerria berezko antolakuntza politikoa izan zuen lurraldea izan zen. Gaur egundo Bizkaiko eremuan kokatzen zen eta XI. mendetik 1876. ureterarte 

iraun zuen egituraketak. 

XIII. mendean Enkarterri jaurerriaren barruan sartu zen.salbuespena eman zien bilbotarrei, Toledo, Sevilla eta Murtzian izan ezik. Modu horretan, itsasadarra eta Gaztelan mugitzeko askatasuna bereganatu zuten. andreak Santa Maria eliza eraikitzeko Santurtziren hamarrenak eman zien herritarrei. Nerbioi bokaleko hiribildua harresi batek inguratu zuen XVII. menderarte, Bilbok suntsitzea agindu zuen arte. zen. Horrela, lurraldea Gaztela erresumaren eta, ondorioz, Espainiaren barruan sartu zen. Bizkaia kontratatze etxea eta Brujas-en kontsulatua jaso zuen.

XIII. mende amaieratik XV. mende amaierara leinu feudal ezberdinen arteko zenbait liskar gertatu ziren, Bandoen Guda. Gatazkak bi taldetan zatitu zuen Bizkaia: alde batetik oinaztarrak, Oñazen aldekoak eta bestetik ganboatarrak, Gamboaren aldekoak. menderatzen zuen, oinaztarren aldekoak.

Portugaletek Bilborekin batera Europako portuekin merkataritzan aritu zen XIV eta XV mendeetan zehar. Burgosek Europarekiko salerosketan oinarrizko ondasuna zen artilea menpean zuen. Portugaletek laguntza ekonomikoa eman zion Bilbori artilearen esportazioa eta metalurezko mearen garraioaren bidez.

Erdi Aroan zehar herriak Santurci izena hartu zuen.indarrean egon zen epean, itsasadarraren hobetu eta bideratzeko lanak eraman ziren aurrera, Portugaletetik hasita, Las Arenas-era eta bertatik itsasadar osotik zehar.Puerta del Cristo deiturikoa Potugalete Sestao, Ortuella eta Somorrostro (Santurtzi bertan zegoelarik) batzen zuen. 1649. urtean jagoleak ipini zituzten ateetan, gaitz kutsakorraren aurrean harturiko prebentzio neurria.

Uholdeen ondorioei aurre egiten 1654an Pase del Campo de Volatín-ren aurrean itsasadarrari bide berria ireki zitzaion. Horrela, Uribitarte irlatxoa sortu zen. alboan kokatzen zen, jurisdikzioa eta Santurtziren arteko muga zehaztuz.Portua sustapen ministerioaren herrilanen zuzendaritzaren esku geratu zen 1844. urtean.

XVIII-XIX mendeetan zehar Santurce izena eman zitzaion.

MAMARIGA XVII ETA XVIII MENDEETAKO MAPETAN

mapetan ageri da. Zenbait kartografo frantses, ingeles eta italiarrek euren lanetan jadanik kokatu zuten Mamariga.Adibidez, Parisen 1693an argitaratu zen egile ezezaguna duen Carte des costes septentrionales d’Espagne gutun nautikoan: 

Edo, 1707. urtean Nicolás Fer-ek (1646-1720) eginiko eta argitaratutako La Biscaye divisée en ses 4 principales parties… mapa:

Horri buruzko informazio gehiago aurkitu duzue hurrengo web orrian: http://garciadeiturrospe.wordpress.com/2011/02/20/mamariga-en-mapas-del-siglo-xvii-y-xviii/